اينمملكت كاملا بجريان نيفتاده و علت اينكه متأسفانه مناسبات اقتصادى آذربايجان با روسيه تا اين اواخر به قدر كافى ترقى حاصل نكرده بود چند چيز است از آن جمله حركات حربيه كه ترتيبات تجارتى را دچار صدمات و لطمات فوق العاده نموده است و به همين جهت ميزان پول و اسكناس روس تنزل يافته و از طرف ديگر هم عدم تشبثات و فعاليت و ساير موانع مختلفه موجب تعويق و سكته اوضاع اقتصادى گرديده است . مسئله امتداد راه‌آهن از روسيه به تبريز موجب يكنوع جنبش و حركت مدنى در ميان مسلمانان اين صفحات گرديده است ، زيرا كه مسلمانان مزبور در ظرف چندين قرن متمادى به يكقضيه موهوم كه ( ايران نظم برنميدارد ) باور كرده و چنين تصور مينمودند كه اين مملكت از طرف اولياء اللّه نفرين شده است و هرگز روى آبادى و ترقى را نخواهد ديد . اينك اين قبيل عقايد و تصورات موهوم از افكار اهالى مرتفع ميگردد . چندان وقتى نيست كه تبديلات بسيار مهمى در اينجا ديده مىشود دواير و تأسيسات بزرگ تجارتى ايجاد گرديده ابنيه و عمارات عاليه تأسيس يافته راههاى شوسه ساخته شده كوچه‌هاى شهر را سنگفرش و با نظافت نگاهداشته و همه‌جا شبها چراغ برق روشن كرده‌اند استاسيون الكتريك ايجاد شده و راههاى ترامويه بر آبادى شهر ميافزايد و همچنين ساير وسايل و مقدمات مدنيت و ترقى شروع گرديده و تمام اينها نشان ميدهند كه افكار و موهومات سابقه بتدريج تغيير يافته و ترتيبات و اصول تكامل كم‌كم جاى آنها را گرفته و ميگيرد . مسئله راه‌آهن كم‌كم در اينجا طبقه مخصوصى بنام صنف كارگران تشكيل ميدهد اهالى دهات بتدريج از دهات به شهر آمده و در شهر و اطراف آن براى خود راه معيشتى در راه‌آهن و ساير تأسيسات تجسس و تفحص ميكنند و همين نكته مبداء و منشاء معيشت صنعتى و ريشه و اساس حيات اقتصادى و تجارتى را براى آتيه ايران تشكيل ميدهد . در تبريز علاوه بر مدرسه روسى و مسلمانى كه اطفال ايران در آنجا به تعليم زبان روسى اشتغال دارند در اين اواخر مشاهده مىشود كه عده كثيرى از ايرانيان با يك فعاليت و جديت بزرگى درصدد تحصيل و تعليم زبان روسى برآمده‌اند و زبان روسى در اينجاها رفته‌رفته حقوق ملكيت تحصيل مىكند . نظر باينكه قونسولخانهء روس ، بانك استقراضى ، اداره راه‌آهن تبريز و ساير ادارات روس در اينجا اقامت داشته و طرف رجوع و احتياجات اهالى هستند از اينرو اهالى اين صفحات ناچارند كه زبان روسى را تحصيل نمايند زيرا كه در آتيه اشخاصيكه اين زبان را تعليم نگرفته‌اند نميتوانند در امور تجارتى و غيره موفقيت حاصل كنند . مسئله راه‌آهن در آذربايجان مخصوصا تأثيرات بزرگى راجع باملاك و اراضى زراعتى ايجاد نموده است ؛ تمام املاك قابل استفاده و اراضى مهمه كه استعداد فوق العاده براى فلاحت دارند در تحت تصرف و استيلاى اشخاص متنفذ كه از حيث اقتصاد با كارهاى حكومتى تأمين يافته‌اند واقعشده و اين ( ارباب ) ها از اعصار قديمه اين همه اراضى و املاك را در دست گرفته و در هر طرف رياست ميكردند ، و ليكن در حال حاضر نظر باينكه از طرف روس‌ها در آذربايجان نظام و عدالت برپا شده است رعاياى مظلوم كه حقوق و اراضى آن‌ها را پامال كرده و از ميان برده‌اند بقونسولخانه روس مراجعه و تقاضاى احقاق حق نموده و رعايت عدالت را تمنى ميكنند . قونسولگرى روس نيز از نقطهء نظر ملاحظات سياسى و بواسطه اينكه در استقرار نظام و آسايش مملكت ايران ذىنفع مىباشد طبيعى است كه در اين قبيل موارد از معاونت و مساعدت اهالى مضايقه نكرده و مخصوصا از وظايف و تكاليف لازمهء قونسولهاى روس اين است كه در رفاهيت و آسايش حال اهالى و رفع تعديات از آنها مساعدت و همراهى نمايند و با اين ترتيب قونسولخانهاى روس وظيفهء اداره صلحيه را به عهده گرفته و كارهاى اشخاصى را كه به آنجا مراجعه كرده‌اند محاكمه مينمايند . اهالى محلى ايران خصوصا طبقات رنجبر كه بطور آسايش مشغول كارهاى خود بوده و از نعمت عدالت متنعم هستند از روسها كمال رضايت دارند . 15 رمضان - 16 ژويه مخبر روزنامه « روسكويه اسلوو » كه مدتى بود از كرمانشاه بروزنامه مزبور مخابرات مينمود اين دفعه از همدان شرح ذيل را اطلاع داده است : از چندى قبل باينطرف با دلايل متعدده معلوم بود كه عثمانيها درصدد يك حمله بزرگى از طرف كرمانشاه ميباشند مثلا : اركان حرب عثمانى از اواسط ماه ماى قوه بسيار بزرگى از رواندوز تا منگلى بر عليه ما تهيه و جمع‌آورى مينمود و همچنين سواره‌هاى اعراب و اكراد با دستجات كثيره در اين حدود حاضر ميشدند ، از طرف ديگر نيز انور پاشا شخصا عازم بغداد شده اركان حرب اردوى سوم عثمانى هم خانقين را مركز عمليات خود قرار دادند . طيارات دشمن نيز اتصالا در بالاى سنگرهاى ما مشغول طيران و عمليات كشفيات بودند علاوه بر اينها قشون روس در اين صدد بودند كه با قواى انگليس در بين النهرين رابطه مناسباتى فراهم سازند والى پشتكوه از اجازه دادن به اين قضيه بطور قطعى امتناع نمود و در اين ضمن اتصالا در ميان قبايل و عشاير سرحدى تبليغات شديده جريان يافته و متواترا خبر ميرسيد كه يكدسته از قشون عثمانى درصدد هجوم از طريق ذهاب و صحنه بوده و ميخواهند رابطه قشون ما را از طرف پشت سر منقطع سازند . تمام اين علايم حاكى از هجوم عمومى قواى عثمانى بوده و معلوم بود كه اگر هم مقصد ديگرى نداشته باشند لااقل ميخواهند بغداد و موصل را از تهديد ما مستخلص نمايند . قشون ما بواسطه شدت گرما و عدم مساعدت هوا لازم بود كه به جاهاى مناسب عقب بنشينند تركها از اين معنى استفاده كرده و خود را بدره زاگروس رسانده فرونت ما را با يكشدت و دهشتى كه نظير آن تاكنون ديده نشده بود با توپهاى سنگين بمباردمان كردند ، جنگهاى شديدى كه در دره زاگروس بوقوع رسيدند در تاريخ محاربات فرونت